Joyce van Zitteren stuurt haar rolstoel over de paden van ARTIS. Zonder hulp of gedoe vindt ze haar weg door de dierentuin. Voor veel bezoekers lijkt dat vanzelfsprekend. Maar voor Joyce is het bijzonder dat ze zich zelfstandig kan verplaatsen. "Autonomie is voor mij heel belangrijk", zegt ze. "Dat ik op eigen houtje mijn weg kan vinden en zoals iedereen kan genieten van wat de dierentuin te bieden heeft."
Vrijheid en genieten vormen de kern van het Inclusiepact Dierentuinen. Niet alleen toegankelijkheid is daarin belangrijk. Het gaat er ook om dat iedereen zich welkom voelt, kan ontspannen en zo een fijne dag kan beleven.
De achtergrond van deze foto is met AI bewerkt.
Vrije tijd is geen luxe
Voor Karin Stiksma van Joint Projects vraagt inclusie een perspectief dat méér omvat dan wonen, zorg, onderwijs en werk. Zij richtte haar adviesbureau op vanuit de overtuiging dat vrije tijd geen luxe is, maar een basisbehoefte. "Iedereen wil eropuit, samen herinneringen maken, genieten en even ontsnappen aan het dagelijks leven", zegt ze. "Toch worden veel recreatievoorzieningen ontworpen zonder oog voor de wensen en mogelijkheden van mensen met een beperking."
Met steun van het ministerie van VWS ontwikkelde Joint Projects een aanpak om recreatie stap voor stap inclusiever te maken. Na een succesvolle pilot bij Apenheul groeide die aanpak uit tot het Inclusiepact Dierentuinen. Het doel is niet alleen de toegankelijkheid te verbeteren, maar inclusie structureel onderdeel te maken van het beleid en de dagelijkse praktijk.
"Iedereen wil eropuit, samen herinneringen maken, genieten en even ontsnappen aan het dagelijks leven."
Niet óver maar mét
De motor achter het behalen van dat doel, is het rebellenteam: een groep getrainde ervaringsdeskundigen met uiteenlopende beperkingen. Joyce kwam via een Facebook-oproep van Joint Project bij deze rebellen terecht. "Het leek me hartstikke leuk om hieraan een bijdrage te leveren", zegt ze enthousiast. "En dat was het ook. Ik ben er spontaan in gestapt en niet meer weggegaan."
Joyce beoordeelt een locatie als rolstoelgebruiker én als moeder van een tweejarig zoontje. "Ik kijk daarbij vooral naar wat ik zelf nodig heb. Het rebellenteam bestaat uit mensen met verschillende beperkingen en ervaringen. Samen krijgen we een compleet beeld van de toegankelijkheid voor een brede groep bezoekers."
Vooraf bestuderen de rebellen de website van een locatie. Is duidelijk aangegeven hoe je er kunt komen? Zijn er toegankelijke toiletten? Hoe zit het met parkeren, routes en voorzieningen? Daarna volgt het bezoek zelf. Tijdens zo'n dag signaleren de rebellen hoe inclusief en toegankelijk de complete bezoekerservaring is. Kun je zelfstandig je weg vinden en ontspannen? Voel je je welkom? Leer je iets? Juist die totaalbeleving maakt het verschil.
De achtergrond van deze foto is met AI bewerkt.
Roadmap en stakeholdersessie
Volgens Karin draait toegankelijkheid om meer dan drempels en liften. Joint Projects werkt daarom met een methode gericht op drie onderdelen: de beleving van de dieren, de infrastructuur en de medewerkers. "Je kunt best een drempel hebben die nét iets te hoog is of een deur die iets te smal is", zegt Karin. "Als de totale beleving klopt, kun je nog steeds een fantastische dag hebben."
Na ieder bezoek maken de rebellen afzonderlijk een verslag. Joint Projects verwerkt alle ervaringen in één rapport met concrete aanbevelingen. Karin: "We laten zien welke verbeteringen morgen al kunnen worden uitgevoerd, welke meer voorbereiding vragen en welke onderdeel moeten worden van een langetermijnstrategie. Zo ontstaat een roadmap waarmee een dierentuin aan de slag kan."
Daarnaast brengt de dierentuin samen met Joint Projects lokale partners bijeen, zoals de overheden, musea, zorg- en marketingorganisaties. Tijdens een stakeholdersessie ondertekenen zij het Inclusiepact en maken afspraken over ieders bijdrage. Zo werken zij gezamenlijk aan een inclusieve recreatieketen: van toegankelijke informatie en openbare ruimte tot toegankelijke apps en recreatieve uitjes voor mensen die afhankelijk zijn van zorg.
"Het rebellenteam bracht waardevolle nieuwe inzichten."
Zelf je weg kunnen vinden
Toen Joyce samen met ongeveer tien andere rebellen ARTIS bezocht, viel haar vooral op hoeveel zij zelfstandig kon doen: "De paden waren breed genoeg en de bewegwijzering was duidelijk. Er waren rolstoelroutes en verblijven waarbij het glas doorloopt tot aan de grond, zodat je vanuit je rolstoel goed zicht hebt. Ook de gastvrijheid van medewerkers vond ik heel fijn."
Dat betekent niet dat alles perfect was. Joyce zag ook verbeterpunten. Sommige speeltuinen waren door los zand moeilijk bereikbaar voor ouders met een rolstoel die hun kind willen helpen. Een toegankelijke ondergrond zou hier veel verschil maken. Bij een toegankelijk toilet bleek een eenvoudige horizontale handgreep te ontbreken, waardoor een andere rolstoelgebruiker de deur niet zelfstandig kon openen. Joyce: "Dat is een kleine aanpassing die bijna niets kost, het is mooi om dat meteen mee te kunnen geven."
Inclusie borgen in beleid
Kai Vasmel, hoofd Publiekservice en projectleider diversiteit, inclusie en toegankelijkheid bij ARTIS, initieerde en begeleidde het rebellenbezoek vanuit de dierentuin. ARTIS deed al veel aan fysieke toegankelijkheid, met aangepaste paden, toegankelijke toiletten en goed zicht op de dieren voor bezoekers in een rolstoel. Toch bracht het rebellenteam waardevolle nieuwe inzichten. Kai: "Wij waren goed in reageren op vragen en signalen van bezoekers. Door deelname aan het inclusiepact en het bezoek van de rebellen zijn we veel meer vooruit gaan kijken. We hebben de rapportage van Joint Projects naast onze eigen plannen gelegd. Dat leidde meteen tot kleine verbeteringen én strategische keuzes. We besloten bijvoorbeeld om de aanleg van een Changing Places-toilet, een toilet voor mensen met een ernstige lichamelijke beperking, te versnellen."
Minstens zo belangrijk vindt Kai de bewustwording binnen de organisatie. Niet alleen medewerkers van de projectgrioep toegankelijkheid, maar ook bouwmanagers, communicatie- en educatiemedewerkers waren bij het bezoek aanwezig. "Collega’s hoorden rechtstreeks wat bezoekers ervaren, dat helpt om met andere ogen naar de voorzieningen te kijken. Met de feedback van Joint Projects werken we nu aan een roadmap waarbij inclusie en toegankelijkheid structureel onderdeel worden van nieuwe plannen en verbouwingen."
Meedoen, óók als ouder
Voor Joyce raakt toegankelijkheid ook aan haar rol als ouder. In de speeltuin van ARTIS zou ze door het losse zand en de speeltoestellen met trapjes zonder leuning haar zoontje niet kunnen volgen en helpen. "Dat lukt me niet in mijn rolstoel. Als hij mee zou zijn en ik zou hem moeten zeggen: daar kun jij niet spelen, want mama kan daar niet komen, dan raakt me dat. Dan sta ik letterlijk en figuurlijk aan de kant en voel ik me als moeder buitengesloten. Daarom is het zo belangrijk om mensen met ervaringskennis vanaf het begin te betrekken. Niet pas achteraf, als alles al gebouwd is, maar meteen. Daarin valt echt nog winst te behalen."
Het Inclusiepact richt zich op de Nederlandse dierentuinen, maar de ambities reiken verder. Joint Projects gebruikt dezelfde aanpak ook bijvoorbeeld bij musea, natuurgebieden, attractieparken en festivals. Karin: "Het is een mooie methodiek om de recreatiesector stap voor stap inclusiever te maken."