Op een filmset kunnen complete fantasiewerelden worden gebouwd. Maar een oprijplaat neerleggen voor een acteur in een rolstoel? Dat wordt soms ingewikkeld gevonden, merkt theatermaker en actrice Nikki Manuputty. “Gek eigenlijk. Terwijl het ook handig is voor de rest van de ploeg, bijvoorbeeld om makkelijk spullen naar binnen te rijden.” 

Nikki is deels rolstoelafhankelijk. Ze speelt bij verschillende theatergezelschappen, maakt eigen werk en krijgt steeds vaker rollen in films en series. Toch gaat het bij castings nog vaak over haar beperking. Alsof een rolstoel altijd relevantie moet hebben voor het verhaal. “Onze leefwereld is veel breder. Natuurlijk is mijn rolstoel onderdeel van mijn identiteit, maar in het stuk hoeft het daar niet over te gaan.” 

Van links naar rechts: Irmo Stijnberg, Nikki Manuputty en Mari Sanders

Van nul naar tachtig aanmeldingen 

De behoefte aan diverse verhalen herkent filmmaker Mari Sanders, die ook zelf de wereld vanuit een rolstoel beleeft. Voor zijn speelfilm Stand-up (geproduceerd door The Filmkitchen, vanaf 12 november in de bioscopen) zocht hij acteurs met een beperking. Hun ervaringen zouden de film artistiek verrijken en iets authentieks geven wat je als regisseur niet kunt bedenken. Via het netwerk van een castingbureau werd een oproep verspreid. Er kwam geen enkele aanmelding. 

Toen Mari dezelfde oproep deelde binnen zijn eigen netwerk, meldden zich in één weekend tachtig jongeren, waaronder Nikki. “We zagen die inschrijvingen binnenkomen en wisten één ding zeker: aan talent ligt het niet”, zegt Mari. “Het liet zien hoe weinig verbinding er is tussen de professionele filmwereld en beginnende acteurs met een beperking.” 

Filmmaker Mari Sanders

Samen met acteercoach Hidde Simons organiseerde Mari castingweekenden in de vorm van acteerworkshops. De deelnemers, met uiteenlopende beperkingen, vonden elkaar meteen. Tijdens een improvisatie moesten zes rolstoelgebruikers zich verweren tegen een bioscoopmedewerker die zei: ‘Sorry, er is hier maar plek voor twee rolstoelen’. De spelers maakten er een scène van die Mari nooit zelf had kunnen verzinnen. De scène belandde rechtstreeks in de film. “Na die casting dachten we: dit is veel groter dan deze film. Hier moeten we iets mee.” 

Een brug naar professioneel werk 

Dat ‘iets’ werd de oprichting van stichting WILD LAM. Samen met het ministerie van VWS en partners uit de film- en theaterwereld nam de stichting vervolgens het initiatief voor het Pact Inclusieve Media. Met dit pact spreken de betrokken partijen af om talent met een beperking actief op te leiden, zichtbaar te maken en te laten doorstromen naar professioneel werk. Theaterscholen, producenten, omroepen en theaters verkennen wat daarvoor nodig is.  

"Het zou mooi zijn als gezelschappen mensen met een beperking vaker in dienst nemen en voor langere tijd aan zich verbinden."

Volgens Mari is vooral de doorstroom van beginnende acteurs met een beperking naar de professionele praktijk lastig. WILD LAM bouwt daarom aan een traject met drie onderdelen: tien trainingsweekenden, ervaring opdoen in een professionele productie en individuele coaching. Die coaching is mogelijk dankzij financiering van het ministerie van OCW.  

De eerste groep, waarin Nikki zit, speelde onder meer in de serie Handicapable van KRO-NCRV. Inmiddels werken de deelnemers met een eigen budget en coach aan hun ambities. Dat kan acteren zijn, maar ook muziek, regie of stand-upcomedy. De tweede groep heeft net de trainingsweekenden afgerond. Voor hen zoekt WILD LAM nu mogelijkheden om een productie te maken. 

Acteur en regisseur Irmo Stijnberg

Een plek waar je elkaar begrijpt 

Irmo Stijnberg, acteur en regisseur, behoort tot die tweede groep. Het traject bracht hem professionele contacten en hielp hem zijn acteer- en regisseerwerk verder te ontwikkelen. Bijna een jaar lang kwam hij maandelijks een weekend samen met de andere deelnemers voor workshops, masterclasses en oefeningen. Minstens zo waardevol was de herkenning. Irmo heeft een spraakstoornis. En hoewel de deelnemers verschillende beperkingen hebben, herkennen ze veel van elkaars ervaringen. 

Voor Mari is die onderlinge verbinding een belangrijk onderdeel van de aanpak. “Het gaat ook om een emancipatievraagstuk. Kom je als maker met een beperking een professionele omgeving binnen, dan moet je én je vak uitoefenen én uitleggen hoe toegankelijk werken eruitziet. Dat is nogal een uitdaging, zeker bij veel concurrentie. Dan helpt een veilige haven om vakmanschap en zelfvertrouwen te ontwikkelen en vervolgens naar dat einddoel, inclusie, toe te werken.” 

Laat iemand zelf bepalen wat werkt 

Irmo weet zelf uitstekend wat hij nodig heeft om zijn werk te doen. “Ik ken mijn mogelijkheden en zorg altijd voor een goede voorbereiding”, legt hij uit. “Samen met de producent maak ik afspraken over de werkwijze. De planning stuur ik ruim van tevoren naar het team en ik check of iedereen de afspraken begrijpt. Zo kunnen onduidelijkheden worden opgelost voordat een draaidag begint.” 

Het grootste obstakel ligt voor hem buiten de vertrouwde ploeg. “Als ik een filmidee presenteer en financiering zoek, merk ik dat mijn manier van spreken soms twijfels oproept over mijn capaciteiten. Daardoor krijg ik minder gelegenheid om mijn vakmanschap te laten zien. Met het trainingstraject hoop ik meer toegang te krijgen tot het professionele circuit.” 

Actrice Nikki Manuputty

Ook Nikki heeft te maken met vooroordelen. Soms wordt ze onderschat. Soms gebeurt het omgekeerde: omdat ze zelfstandig overkomt, vraagt niemand wat ze nodig heeft. Dan gaat ze ongemerkt over haar grenzen heen. De vraag ‘Heb je iets nodig?’ vindt ze dan ook een goede vraag: “Niet alleen voor mezelf, ieder mens heeft specifieke behoeften. We zouden die vraag veel vaker aan elkaar moeten stellen.” 

Seriemoordenaar in rolstoel 

Naast onderlinge verbinding zijn ervaring opdoen en een (internationaal) netwerk opbouwen belangrijke doelen van het inclusiepact. WILD LAM werkt samen met filmscholen uit Frankrijk, België en Nederland. Tijdens een project maken studenten in korte tijd een film met deelnemers van de stichting. De beperking mag aanwezig zijn, maar niet als het centrale thema. Mari: “Dat levert verrassende perspectieven en verhalen op; over een seriemoordenaar in een rolstoel bijvoorbeeld, die juist daardoor niet wordt verdacht. Daarnaast leren de studenten, de toekomstige filmmakers, samen te werken met acteurs met een beperking.” 

"Na de casting dachten we: dit is veel groter dan deze film. Hier moeten we iets mee."

Lange lijnen  

Voor blijvende verandering is meer nodig dan één training of productie. Acteurs en makers met een beperking moeten een loopbaan kunnen opbouwen en ruimte krijgen om zelf verhalen te vertellen en artistieke keuzes te maken. Nikki ziet dat gezelschappen wel inclusiever willen werken, maar dat de samenwerking na een project soms ook weer stopt. “Het zou mooi zijn als gezelschappen mensen met een beperking vaker in dienst nemen en voor langere tijd aan zich verbinden. Voor echte verandering, zijn lange lijnen nodig.” 

Producenten en artistiek en zakelijk leiders hebben daarbij veel invloed volgens Nikki: “Zij beslissen over geld, personeel en programmering. Hun betrokkenheid bepaalt of inclusie doorwerkt in volgende producties en in de samenstelling van een gezelschap.” Ook Mari vindt het belangrijk dat instellingen verantwoordelijkheid nemen voor toegankelijkheid en representatie. Hij ziet daarbij ook een rol voor de overheid: “Duidelijke eisen van de overheid kunnen helpen. Tijdelijke quota kunnen organisaties dwingen hun casting, netwerk en werkwijze echt te veranderen.” 

Irmo merkt al dat er iets verandert in de film- en theaterwereld, maar de beweging is nog klein: “Ik hoop vooral dat de aandacht voor inclusie niet weer verdwijnt.”